Bạch Cư Dị 白居易 (772-846) tự Lạc Thiên 樂天, hiệu Hương Sơn cư sĩ 香山居士 và Tuý ngâm tiên sinh 醉吟先生, người Hạ Khê (nay thuộc Thiểm Tây). Ông là thi nhân tiêu biểu nhất giai đoạn cuối đời Đường, là một trong những nhà thơ hàng đầu của lịch sử thi ca Trung Quốc. Ông xuất thân trong một gia đình quan lại nhỏ, nhà nghèo nhưng rất thông minh, 9 tuổi đã hiểu âm vận, mười lăm tuổi đã bắt đầu làm thơ. Ông chủ trương thơ phải gắn bó với đời sống, phản ánh được hiện thực xã hội, chống lại thứ văn chương hình thức. Ông thường nói: "Làm văn phải vì thời thế mà làm... Làm thơ phải vì thực tại mà viết, mục đích của văn chương là phải diễn đạt tình cảm của nhân dân”. Thơ ông mang đậm tính hiện thực, lại hàm ý châm biếm nhẹ nhàng kín đáo. Họ Bạch chủ trương thơ ca phải giản dị để dân chúng đều hiểu được; tình cảm, tư tưởng phải giàu tính nhân dân, nói được nỗi lòng của mọi người trước thế sự. Thơ ông rất trữ tình. Khi ông bị đi đày từ Tràng An đến Tây Giang, ba bốn ngàn dặm, dọc đường thấy trường học, chùa chiền, quán trọ, hồ sen… đều có đề thơ của mình.
Lời phi lộ
Mời các bạn giao hoan với một con yêu tinh, tuy chỉ được cấu tạo bởi 20 chữ, nhưng có đầy đủ các yếu tố hấp dẫn để thu hút khách làng chơi:
— Có thềm cao, chiếu đẹp, gió mát.
— Có thông vi vu, rượu nồng ấm, trăng sáng soi.
— Chưa đù hấp dẫn ư?
— Vậy thì cộng thêm cố nhân cho vui vẻ mọi bề!
Hay vô cùng! Thoạt nhìn cứ tưởng tục; nhưng nó thanh hơn cả một thiếu nữ “thanh” nhất:
Nguyên tác Dịch âm
友人夜訪 Hữu Nhân Dạ Phỏng
簷間清風簟 Thiềm gian thanh phong điệm
松下明月盃 Tùng hạ minh nguyệt bôi.
幽意正如此 U ý chính như thử,
況乃故人來 Huống nãi cố nhân lai.
Dịch thơ
Người Bạn Đến Thăm Đêm
Chiếu, thềm cao, gió mát.
Thông, rượu, trăng sáng soi.
Thâm ý rõ như thế,
Huống cố nhân đến chơi./.
Lời bàn
Đây là nét súc tích điển hình của ngũ ngôn tứ tuyệt, súc tích đến độ cô đọng. Bài dịch phải sử dụng 5 dấu phẩy (,) 2 dấu chấm (.) và một dấu chấm hết (./.) để diễn đạt gẫy gọn ý của nguyên bản. Nói cách khác, đây là một bài thơ Đường dịch ra chữ Quốc-ngữ chứ không phải dịch ra chữ Nôm (chữ Nôm không có dấu).
Con Cò
***
Có Bạn Đến Thăm
Thềm nhà gió mát hiu hiu,
Bóng tùng soi chén trăng khêu rạng ngời
Nhẹ nhàng lòng cảm thảnh thơi
Bạn cũ ghé đến niềm vui dâng trào.
Kim Oanh
***
Bạn Đến Thăm Đêm
Trên thềm gió chiếu manh,
Chén rượu trăng thông xanh.
Nhàn nhã nào hơn được.
Còn thêm bạn suốt canh.
Mỹ Ngọc phỏng dịch.
Oct. 3/2026.
***
Có Bạn Đến Thăm Trong Đêm
Gió mát hiên nhà với chiếu manh
Bóng tùng chén rượu ánh trăng thanh
Lòng vui thanh thản nơi yên tịnh
Tri kỷ đến chơi bạn chí thành.
Thanh Vân
***
Tri kỷ Thăm Đêm
Hiên cao, chiếu, gió mát.
Tùng hạ, rượu, trăng rằm
Thế đó thanh nhàn thú
Huống chi bạn cũ thăm
SongThất Lục Bát :
Trên thềm cao chiếu tre gió mát
Dưới tàn thông rượu bát trăng rằm
Như thế đó, thanh nhàn tâm
Huống chi bạn cũ tới thăm rỡ ràng!
Lộc Bắc
Oct26
***
Chữ Thiềm, cũng có âm Diêm, là cái vành, như vành nón, hay mái hiên nhà.
Chữ cuối câu đầu là chữ Điệm, cái chiếu, không phải Đạm. Nhờ Lộc Bắc sửa giùm.(đã sửa.tk)
U là tối tăm, cõi âm, sâu kín. U Ý là ý ở trong lòng.
Huống nãi là huống chi, huống hồ. Hai chữ này làm tăng thêm ý của câu trên: trước hiên nhà, gió mát, trải chiếu ngồi, dưới cây tùng, trăng sáng, có ly rượu. Thâm ý của ta là hưởng nhàn nhã, nhưng cô đơn, huống chi có bạn cũ tới (thì vui hơn nhiều)
Bài thơ ngũ ngôn quá cô đọng, Bát Sách dịch không nổi theo nguyên tác, đành dùng thất ngôn :
Đêm Bạn Đến Thăm
Hiên nhà trải chiếu, gió nhẹ qua,
Trăng sáng dưới tùng, rượu rót ra,
Thâm ý trong lòng đà như vậy,
Huống hồ bạn cũ tới thăm ta.
Bát Sách.
(Ngày 04/10/2026)
***
Bạch Cư Dị -白居易
Nguyên tác: Phiên âm: Dịch thơ:
友人夜訪 Hữu Nhân Dạ Phỏng Có Bạn Đến Thăm
簷間清風簟* Thiềm gian thanh phong điệm Hiên mát trải chiếu ngồi,
松下明月盃 Tùng hạ minh nguyệt bôi Dưới tùng trăng sáng ngời.
幽意正如此 U ý chính như thử Nhàn hạ bên chung rượu,
況乃故人來 Huống nãi cố nhân lai Lại có bạn đến chơi.
Ghi chú: 江夏黃海書 Giang Hạ Hoàng Hải thư
Ngự Định Toàn Đường Thi - Thanh - Thánh Tổ Huyền Diệp 御定全唐詩-清-聖祖玄燁 cho dị bản trong câu 1 với chữ tiền前 thay vì chữ gian間.
Các sách khác cổ hơn, nhưng không cho dị bản:
Thạch Thương Lịch Đại Thi Tuyển - Minh - Tào Học Thuyên 石倉歷 代詩選-明-曹學佺
Giải nghĩa chữ khó:
Dạ phỏng: Đến thăm vào ban đêm.
Thiềm gian: Giữa hiên nhà, dưới mái hiên.
Điệm: Chiếc chiếu trúc, chiếu manh (tạo cảm giác mát mẻ, giản dị).
Tùng hạ: Dưới bóng cây tùng (biểu tượng của bậc quân tử, sự kiên định và thanh cao).
U ý: Ý niệm sâu lắng, thanh tĩnh, không màng thế sự; cõi lòng tĩnh lặng.
Chính như thử: Chính là như thế này, đang lúc như thế này.
Huống nãi: Huống chi là, huống hồ lại có thêm.
Cố nhân: Người bạn cũ, tri kỷ lâu năm.
Dịch nghĩa bài thơ:
Hữu Nhân Dạ Phỏng
Thiềm gian thanh phong điệm
Tùng hạ minh nguyệt bôi
U ý chính như thử
Huống nãi cố nhân lai
Bạn Cũ Đến Thăm Ban Đêm
Gió mát thổi qua hiên nhà, trải sẵn chiếc chiếu trúc,
Dưới bóng tùng, ánh trăng sáng chiếu rọi vào chén rượu.
Cõi lòng thanh tĩnh, ý vị uyên thâm chính là đang ở cảnh này,
Huống chi lại có thêm người bạn tri kỷ thuở xưa tìm đến chơi.
Với sự đồng tình của gió mát trăng thanh, sự u tĩnh trở thành thoải mái. Uống rượu một mình cũng là một thú tiêu khiển thanh tao. Tuy nhiên, vui một mình không giống cùng vui với bạn bè. Niềm vui dường như tăng gấp đôi khi chia sẻ với bạn bè.
Dịch thơ:
Có Bạn Đến Chơi
Thể lục bát:
Giữa hiên gió mát chiếu manh,
Dưới thông trăng sáng, rượu thanh đầy vò.
Tĩnh lòng bỗng thấy hết lo,
Huống chi bạn quý lại mò sang chơi.
Thể song thất lục bát:
Gió hiên mát, trải manh chiếu trúc,
Bóng tùng cao, trăng trút đầy bôi.
Thanh nhàn chính lúc đây rồi,
Huống chi bạn cũ bao đời lại qua.
Literal translation:
Have a Friend Visit At Night by Bai Ju Yi
A mat was set in the porch and the wind was cool.
Under the pine tree the moon was bright, wine was bought.
That was the main idea of leisure behind this deep thought,
Specially when a friend would be visiting soon.
Poetic translation:
A Friend’s Night Visit
Cool breeze through the eaves, a bamboo mat laid bare,
Beneath the pines, bright moonlight fills the wine cup fair.
The serene essence of solitude is exactly found right here,
How much more blessed it is, now that an old friend arrives to share.
Phí Minh Tâm
***
Góp ý:
Ngũ ngôn tứ tuyệt là loại thơ khó sáng tác vì tư tưởng thi nhân muốn diễn tả được cô đọng trong 20 chữ và các câu thơ phải theo đúng luật âm vận; chuyện không dễ làm khi nghĩa của từ được chọn phải hợp với ý. Bài thơ bắt đầu bằng ba từ vần bằng nên luật cho thơ là thế này:
第二种：平起不入韵式 (đệ nhị chủng: bình khởi bất nhập vận thức)
平平平仄仄 ，Thiềm gian thanh phong đạm
仄仄仄平平 。Tùng hạ minh nguyệt bôi
仄仄平平仄 ，U ý chính như thử
平平仄仄平 Huống nãi cố nhân lai
Bài này đã được Cò đưa ra từ hơn 7 năm trước.
Người có phương tiện thường lên lầu để uống rượu, ngắm trăng nhưng thi nhân họ Bạch lại trải chiếu dưới hiên nhà, dưới cây thông nên có lẽ bài thơ được làm khi Bạch đang đi đày và hoàn cảnh không sang cả cho lắm. Từ kép 幽意=u ý có hai nghĩa, hoặc để diễn tả sự ưu tư, suy nghĩ thâm trầm, đơn côi; hoặc để diễn tả cảnh nhàn dật. Từ 此=thử cuối câu nhì không thể hiểu là bên ấy, mà có nghĩa là như thế, hay bây giờ, hàm ý thi nhân đang đơn côi.
Từ kép 況乃=huống nãi có thể hiểu là huống chi, cho dù, vả lại và người đọc dĩ nhiên phải phân vân sự viếng thăm của cố nhân nào đó tạo kết quả gì trên tâm thần thi nhân. Vì tứ thơ quá cô đọng, người đọc chỉ có thể đoán mò cuối cùng thi nhân vui hay buồn!
Viết thêm:
友人=hữu nhân
Tôi tưởng là các bạn biết nên không viết đến vì người Việt thường dùng cụm từ bằng hữu (朋友) để gọi bạn bè, hay thân hữu (親友) để gọi bạn thân. Các link xanh đưa tới các trang Wiktionary cho các từ kép đó.
Tiếng Tàu có nhiều từ đồng âm /hữu/ và phải dùng bộ để phân biệt chúng. Hữu (有) nghĩa 'có' viết với bộ nguyệt (月) , hữu (右) nghĩa bên 'phải' viết với bộ khẩu (口), hữu 友 nghĩa 'bạn' dùng bộ hựu (又) , và hữu (囿) nghĩa 'vườn' dùng bộ vi (囗). Phần chung ở trên của các chữ đó 𠂇 là chữ 左 (tả, tá).
Huỳnh Kim Giám
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét